Półtora kilograma mąki kukurydzianej, pół litra oleju roślinnego, kilogram cukru albo trochę ponad kilogram ziemniaków. Za każdą z tych pozycji trzy lata temu w Nairobi trzeba było zapłacić około 170 szylingów kenijskich. Właśnie tyle otrzymywali moderatorzy (dumnie nazywani data agentami lub data labelerami) za godzinę pochłaniania (często) toksycznych i makabrycznych treści. Wszystko po to, żeby teraz ChatGPT mógł odradzać nam gotowanie parówek w czajniku elektrycznym, wyjaśniał, czy ryby płaczą pod wodą, kiedy są smutne i podpowiadał, co robić, jeśli podejrzewamy, że nasz sąsiad jest robotem wysłanym z przyszłości.
Śmierć, cierpienie i porno – dzień jak co dzień przy produkcji AI
Uruchamia komputer i rozpoczyna seans. Patrzy jak nieznana mu z nazwiska osoba poddawana jest torturom, po czym następuje egzekucja. Jakość nagrania nie jest może wybitna, ale wszystko widać jak na dłoni. Następny. Teraz czyta o kazirodczych, pedofilskich i zoofilskich żądzach, razem z najdrobniejszymi detalami, dzięki którym niemalże jest w stanie wejść w skórę zwyrodnialca. Następny. Tym razem materiał przedstawia samookaleczanie, któremu towarzyszy niezrozumiała ekscytacja mieszająca się z narastającym cierpieniem. Dla moderatora dzień jak co dzień.
Przemoc, makabra i twarda pornografia to mieszanka, z jaką każdego dnia do czynienia miały i mają osoby zajmujące się moderacją i etykietowaniem treści w ramach szkolenia modeli sztucznej inteligencji. To praca, która musi zostać wykonana – sztuczna inteligencja potrzebuje wiedzy na temat tego, co jest złe, by nie szerzyć tego dalej, nie uczyć się z tego swoich zachowań i szybko rozpoznawać, gdy ktoś chce wyciągnąć z niej informacje, których nie powinien otrzymać.
Gdyby nie ci ludzie, sztuczna inteligencja – w postaci agentów i chatbotów – nie mogłaby zostać udostępniona publicznie. Problemem nie jest to, że takie etykietowanie treści ma miejsce – rzecz w tym, że zadanie to powierzane jest osobom, które nie mogą liczyć na nic więcej niż głodowe stawki. Nie brakuje potwierdzonych przykładów sytuacji, kiedy wielkie firmy technologiczne nie zapewniają im opieki psychologicznej, a proponowane zarobki nie pozwalają im nawet myśleć o takim wsparciu na własną rękę.
Cyfrowy wyzysk
O tym temacie po raz pierwszy naprawdę głośno zrobiło się na początku 2023 roku, kiedy to na łamach magazynu Time ukazał się reportaż Billy’ego Perrigo. Opisał w nim przypadek kenijskiej firmy Sama, która realizowała takie właśnie zadania na zlecenie OpenAI – przedsiębiorstwa, które wówczas przygotowywało się do szerszego udostępnienia nowej wersji modelu GPT. Miał wreszcie przestać generować teksty pełne nienawiści i przemocy (co jego poprzednikom nie zawsze wychodziło). Nieco później do zleceniodawców dołączyła grupa Meta.
W tym konkretnym przypadku zadanie pracowników firmy Sama w Kenii polegało na czytaniu tekstów z najdalszych zakątków internetu. Cytowani moderatorzy podają, że w ciągu 9-godzinnej zmiany każdy z nich miał przeczytać, a następnie odpowiednio sklasyfikować i oznaczyć od 150 do 250 fragmentów (choć przedstawiciele firmy twierdzą, że o połowę mniej) opisujących przemoc, tortury, samobójstwa i wykorzystywanie seksualne (później doszły do tego jeszcze materiały wideo). W zamian mógł liczyć na maksymalnie 2 dolary za godzinę, a nierzadko jeszcze mniej. Na ile to wystarczało, wspominałem już we wstępie, tutaj dodam jeszcze, że to niewiele więcej niż w przeliczeniu wynosiła wówczas płaca minimalna w Nairobi.
Gdy sprawa wyszła na jaw, firma OpenAI postanowiła się odciąć. Twierdziła, że – po pierwsze – nie była świadoma tego, jakie są warunki zatrudnienia pracowników w Kenii i – po drugie – to nie ona ponosi za to odpowiedzialność. Oświadczyła, że wszelkie zadania związane z ustalaniem celów i warunkami pracy pozostawiała w rękach podwykonawcy. Równocześnie w komunikatach przekonywała o tym, jak ważna jest to praca i jak istotna jest to misja z perspektywy całej ludzkości.
Karmieni cyfrową toksyną i zostawieni samym sobie
Nie wiem, jak silne poczucie misji mieli Kenijczycy, znane są za to ich świadectwa. Codzienne karmienie się cyfrową toksyną prowadziło u nich do stanów lękowych i depresyjnych, w nocy nie mogli spać, a w nieoczekiwanych momentach dochodziło u nich do ataków paniki. Niektórzy wskazywali nawet na objawy zespołu stresu pourazowego – tak, jak gdyby wrócili z wojny.
Po pewnym czasie zarząd zadecydował o zapewnieniu im wsparcia psychicznego. Relacje zatrudnionych sugerują, że okazało się to jednak tylko fasadą. Musisz odnaleźć w sobie siłę – usłyszał jeden z pracowników, po czym został odesłany z powrotem do komputera. Praca przecież sama się nie zrobi.
Co na to OpenAI? Firma wygłaszała deklaracje, że ich standardy zabraniają wyzysku, a do tego twierdzenia, że duże wyzwania psychiczne, jakie są stawiane przed moderatorami, powinny znaleźć rozwiązanie. Nie zaproponowała jednak realnej pomocy ani wsparcia w żadnej formie.
Krzemowa sawanna
Sama nie była jedyną firmą, która w Kenii, 15 tysięcy kilometrów od Doliny Krzemowej, pomagała amerykańskim firmom tworzyć bezpieczną sztuczną inteligencję niskim kosztem. Na tym samym polegała działalność przedsiębiorstwa Appen (zarejestrowanego w Australii), realizującego zadania dla różnych gigantów, takich jak Google, Meta czy Amazon.
Przedstawiciele Appen wprawdzie przekonywali, że pilnują prawnych i etycznych standardów. Pracownicy – cytowani przez Business and Human Rights Centre – wskazywali jednak nie tylko na głodowe stawki, ale też wyjątkowo ohydne treści do oznaczania, jak również kontrowersyjne zlecenia, jak na przykład dostarczanie zdjęć własnych dzieci do trenowania AI w zamian za kilka centów.
Z tego względu Kenia nazywana jest czasem Krzemową Sawanną – kluczowym, ale pomijanym w medialnych przekazach ogniwem w łańcuchu dostaw pozwalającym na istnienie publicznie dostępnej sztucznej inteligencji – tworzonej w Krzemowej Dolinie.
Nie mogąc liczyć na wsparcie z zewnątrz, kenijscy moderatorzy z firmy Sama skrzyknęli się z kolegami pracującymi także dla innych gigantów technologicznych i w maju 2023 roku powołali do życia pierwszy moderatorski związek zawodowy w Afryce: ACMU (African Content Moderators Union). Pod tą banderą walczą o godne zarobki, zapewnienie opieki psychologicznej i psychiatrycznej oraz jawną rekrutację (często bowiem firmy zatrudniające takie osoby zatajają przed nimi skalę toksyczności treści).
Chociaż jednak minęło już kilka lat, sprawa nadal nie znalazła rozwiązania. Firma Sama – po zakończeniu zleceń dla OpenAI i Mety – zwolniła łącznie ponad 1000 pracowników. Część nadal dochodzi odszkodowania, a inni już je otrzymali (z tego tytułu Meta wypłaciła ponad 1,6 miliarda dolarów).
Nie tylko Kenia, nie tylko OpenAI
Jeszcze zanim świat usłyszał o firmach Sama i Appen w Kenii, wybuchła podobna afera w Kolumbii. Dotyczyła firmy Teleperformance, której działalność polegała dokładnie na tym samym, a głównym odbiorcą był TikTok (choć moderacja odbywała się też dla innych platform).
Moderatorzy w Bogocie nie mogli liczyć nawet na 10 dolarów za cały dzień pracy, polegającej na oglądaniu filmów przedstawiających samookaleczenia, tortury i morderstwa, w tym wyjątkowo brutalne egzekucje karteli narkotykowych. Time opisywał, że materiałów do obejrzenia było tyle, że pracownicy nie mogli nawet zrobić sobie przerwy na pójście do toalety. Próby zrzeszania się w związki zawodowe były zaś szybko tłumione poprzez zastraszanie, a w niektórych przypadkach nawet zwolnienia w trybie natychmiastowym.
Podobne sytuacje mają miejsce nie tylko w Afryce i Ameryce Południowej. Jedna z najnowszych, a zarazem najgłośniejszych afer, dotyczy amerykańskiej spółki Scale AI. Realizuje projekty dla Mety, Google, OpenAI i innych gigantów, co ją również uczyniło wielką – wycenianą na początku 2025 roku na kilkanaście, a obecnie (po inwestycji Mety) na blisko 30 miliardów dolarów.
Firma Scale AI już kilka razy została pozwana przez pracowników zajmujących się etykietowaniem danych – przede wszystkim za brak ochrony psychologicznej w obliczu pracy prowadzącej w niektórych przypadkach do zespołu stresu pourazowego. Oskarżyciele twierdzą, że przedstawiciele Scale AI obiecywali pomoc psychologiczną, ale nigdy się z tych zapewnień nie wywiązywali.
Kontekst europejski
Niedawno temat cyfrowego wyzysku powrócił, tym razem w kontekście europejskim. Wyborcza.biz opublikowała artykuł Sylwii Czubkowskiej, która opisała podobne zjawiska na Starym Kontynencie. W naszej części świata nie brakuje krajów, w których koszty pracy są niskie, a bezrobocie wysokie – Rumunia, Bułgaria czy Grecja to tylko kilka przykładów (a i Polska znalazła się na liście). To właśnie tam najprężniej działają firmy zajmujące się moderacją i etykietowaniem danych na potrzeby szkolenia AI.
Europejscy moderatorzy mierzą się z tym samym koszmarem, co afrykańscy. Nie mogą liczyć na wsparcie psychiczne, a ich zarobki są koszmarnie niskie. Powstały wielopoziomowe łańcuchy podwykonawców, dzięki którym udaje się nawet obejść przepisy o płacy minimalnej – pracownicy otrzymują wynagrodzenie nie za czas pracy, lecz za zadania, a po przeliczeniu przekłada się to na drastycznie niskie kwoty. Mało tego, pracownicy bywają kontrolowani przez algorytmy – jeśli nie wykonają zadania w określonym czasie, nie zarobią nic.
Czy coś może się zmienić?
Rozwój sztucznej inteligencji wciąż nabiera tempa i nic nie wskazuje na to, by w dającej się przewidzieć przyszłości miał zwolnić. Problem ten nie rozwiąże się więc sam. Wydaje mi się, że nie ma też co liczyć na społeczną odpowiedzialność czy to podwykonawców, czy też samych gigantów technologicznych – należałoby od nich wymagać, ale realnie nie można oczekiwać, że sami doprowadzą do realnych wzrostów zarobków i podniesienia poziomu wsparcia psychicznego.
Jedynym rozwiązaniem wydają się odpowiednie regulacje prawne. Niestety, choć unijny AI Act tworzy kompleksowe ramy prawne dla sztucznej inteligencji, kwestię warunków osób zajmujących się moderacją i oznaczaniem danych niemal całkowicie pomija. Obecnie wciąż jest więc tak, że…
Mali zarabiają grosze, żeby wielcy mogli zgarniać miliony
Praca moderatorów i osób zajmujących się etykietowaniem danych nie polega tylko na oglądaniu brutalnych i makabrycznych treści czy też czytaniu o nich. Wiele materiałów do sprawdzenia i oznaczenia to zwykłe, nietoksyczne obrazy czy transkrypcje rozmów. Do tego dochodzi testowanie odpowiedzi modeli, czyli sprawdzanie, czy przy odpowiedniej determinacji da się zmusić AI do przekazania szkodliwych informacji.
To zadania mniej obciążające psychicznie, ale równie kiepsko wynagradzane. Składa się to na całość, czyli niewidzialną pracę tysięcy osób – badania wykazały, że sama piątka technologicznych gigantów (Amazon, Google, Meta, Microsoft i Nvidia) korzystała z usług nie mniej niż 30 firm pośredniczących.
Wszystko to działa jak dobrze naoliwiony mechanizm. Szeregi moderatorów spędzają każdego dnia godziny na czytaniu i oglądaniu najgorszego ścieku, jaki wyprodukowała ludzkość – wykonują nużącą i obciążającą psychicznie pracę, za którą otrzymują pieniądze ledwo wystarczające na przeżycie. Wszystko po to, by wielkie firmy technologiczne mogły oferować wszystkim swoje narzędzia i zarabiać na tym olbrzymie pieniądze.
Firma OpenAI (której flagowym produktem jest ChatGPT) wykazała we wrześniu 2026 roku zannualizowane przychody na poziomie 50 miliardów dolarów. Anthropic (odpowiedzialny za model Claude) osiągnął 16,3 miliarda dolarów przychodu w pierwszej połowie 2026 roku. Google (z Gemini), Microsoft (z Copilotem) i Meta (z Meta AI) działają szerzej, ale sztuczna inteligencja z pewnością nie przeszkadza im w notowaniu doskonałych wyników. Tymczasem żadna z tych firm nie mogłaby publicznie udostępnić swoich narzędzi w obecnej formie, gdyby nie ci ludzcy moderatorzy.
Jestem też ciekawy, jak wiele już było, a jak wiele jeszcze będzie sytuacji, w których człowiek stracił pracę z powodu wdrożenia sztucznej inteligencji, a teraz za głodową stawkę pomaga ją tworzyć. No ale przecież to misja – misja jest najważniejsza.
